Risk management, meer dan rekenen met de waarde van mensenlevens

In de risk management professie zijn wij gewend te rekenen met kansen, risico’s en schade. Risico is kans maal effect, zo weten wij. In sommige van die rekensommen komt de waarde van een mensenleven impliciet of expliciet naar voren. Ik vernam dat de National Highway Traffic Safety Administration (NHTSA) die waarde in de VS ooit heeft gesteld op 200.000 dollar. Hoe moeten we die waarde van een mensenleven inschatten? En hoe gaan we daar in onze risicopraktijk mee om?

04 december


De kans op een ongeluk. De schade als het gebeurt. De investering die narigheid helpt voorkomen. Dagelijkse praktijk voor risicomanagers bij bedrijven en bij verzekeraars. Soms zijn die rekensommen behoorlijk pittig. Denk bijvoorbeeld aan Boeing, dat in de maag zit met de Boeing 737 MAX die al geruime tijd aan de grond staat vanwege gebreken. De vliegtuigbouwer heeft z’n maatregelen genomen en wil dat het sein op groen gaat, want vliegtuigen die niet vliegen zijn duur. Toestellen van dit type zijn aangepast, vliegen zou weer veilig zijn. Maar hoe veilig? En wat is veilig genoeg – is dat als de kans op een ongeluk één op de miljoen is? Twee crashes met het vliegtuigtype hebben samen 346 mensenlevens geëist. Wat als kansberekeningen zeggen dat zo’n ongeluk nog maar eens in de vijf jaar voorkomt? Is dat voldoende of moet dat eens in de tien jaar zijn?

De Amerikaanse autofabrikant Ford is daar in een wat verder verleden wel heel praktisch mee omgesprongen. Om de Ford Pinto zuiniger en concurrerender te maken, hebben de ontwikkelaars elk overtollig onderdeel, elk grammetje gewicht willen schrappen. Zo werd er ‘bespaard’ op de brandstoftankbeveiliging uit het model en de rechtvaardiging werd gevonden in een rekenexercitie.

Men rekende met statistische gegevens over de  eventuele toename van explosiegevaar dat hierdoor ontstond bij kop-staartbotsingen. De auto kon in brand vliegen, mogelijk met lichamelijk letsel en zelfs doden – en een te betalen schadevergoeding – als gevolg. Ford berekende het risico op ongelukken, de kosten van de schade en de hoogte van een eventuele schadevergoeding per gewonde of dode. De besparing per auto (11 dollar voor de beveiliging) maal het aantal te verkopen auto’s werd afgezet tegen de (statistisch te verwachten) 180 doden maal $ 200.000, 180 gewonden maal $ 67.000 en een x bedrag aan autoschade. Om een lang verhaal kort te maken: de te verwachten schade was lager dan de kosten van de benzinetankbeveiliging. Helemaal waterdicht is de berekening niet te maken, er zijn aannames gedaan en sommige inschattingen zijn subjectief. Overigens, dit verhaal liep indertijd slecht af voor Ford.

Ook in andere context worden soortgelijke afwegingen gemaakt, denk bijvoorbeeld aan  brandveiligheid van gebouwen. In wezen is het dezelfde materie. Je weet dat je preventieve maatregelen kunt nemen om brand te voorkomen. De toepassing van brandwerende muren en deuren  maakt de kans op verspreiding van een brand kleiner en een sprinklerinstallatie kan het vuur onder controle houden of blussen. Maar nul risico bestaat niet. Daarmee houden we dus impliciet rekening met de kans op het verlies van mensenlevens. Hoeveel precies, dat is uit te rekenen.

Het speelt ook bij hoe overheden vergunningen verlenen aan bedrijven. Als een chemisch bedrijf een vergunning aanvraagt, dan moet deze volgens een geaccepteerde analysemethodiek kunnen aantonen dat het risico van het toebrengen van schade aan derden kleiner is dan één op de miljoen. Het is complexe materie, die grotendeels draait om faalkansen van allerlei componenten zoals kleppen, afsluiters en andere zaken, veelal gebaseerd op statistieken. Maar impliciet reken je daarbij niet alleen met schade aan gebouwen en goederen van derden, maar ook met gewonden en doden onder bijvoorbeeld medewerkers en omwonenden. Zit je goed – de kans op ongelukken, schade en slachtoffers is kleiner dan één op een miljoen – dan krijg je de vergunning. Garanties bestaan niet, maar zo’n kans is kennelijk acceptabel.

Het dilemma speelt ook in de medische wereld, bijvoorbeeld bij de vraag hoeveel dure geneesmiddelen of operaties een arts zou moeten ‘investeren’ in iemand die ongeneeslijk ziek is. Wanneer is verder investeren in een mensenleven bedrijfseconomisch niet meer verantwoord?

Het zijn vragen die langs de ethische lat niet eenduidig te beantwoorden zijn, je kunt er eenvoudigweg verschillend over denken. Buiten voorschriften en richtlijnen is er altijd een grijs interpretatiegebied. Het is daarom lastig te bepalen of Boeing z’n MAX-toestellen eerder aan de grond had moeten zetten. En het moment om het groen licht te geven is misschien nog lastiger te bepalen.

Buiten de kansberekening speelt bij een vliegtuigbouwer zeker ook het aspect van reputatieschade. Nieuwe ongelukken met de MAX kunnen het vertrouwen van reizigers over de hele wereld in het merk Boeing dermate schaden, dat luchtvaartmaatschappijen andere aankoopkeuzes gaan maken. Daardoor kan de continuïteit van de onderneming in het gedrang komen.

Er speelt dus dus meer dan alleen de macht van kille cijfers. Maatschappelijk verantwoordelijkheidsgevoel en reputatie zijn voorbeelden van redenen  om verder te kijken dan alleen faalkansen en risico’s. Dergelijke, minder eenvoudig te kwantificeren schade-aspecten, zouden moeten worden meegenomen in de afweging. Zo kan een retailketen die maximaal inzet op veiligheid van medewerkers en winkelend publiek besluiten in z’n winkels veel meer te investeren in persoonlijke veiligheid dan strikt genomen noodzakelijk is volgens de vergunning.

Zo’n keuze past geheel in de benadering die wij bij Riskonet voorstaan. De integrale kijk op wat wij ‘mastering the unexpected’ noemen, is cruciaal voor een goed onderbouwde, afgewogen keuze. Wij helpen graag bij het inzichtelijk maken van risico’s én bij de keuzes die op basis daarvan genomen moeten worden. Ik richt mijn advies dan ook aan iedereen die bezig is met het inschatten van risico’s en die daarbij in Ford- of Boeing-achtige situaties terecht lijkt te komen: het kan nooit alleen om de ultieme financiële rekensom gaan rond mensenlevens. Bekijk het vraagstuk zoveel mogelijk in de ‘big picture’ en maak bewuste keuzes die zo nodig verder gaan dan wat de financiële grenzen lijken te dicteren, verder dan wat de wet en de verzekeraar van je vragen. Kijk ook naar je sociale en ethische kompas.

Gerrit Vink
Senior Consultant bij Riskonet

Contact

Ron de Bruijn

De Cuserstraat 93
1081 CN Amsterdam
The Netherlands
+31 85 043 79 40
info@riskonet.com

Contact

Özlem Emgen

FSM Mah. Poligon Sokak Buyaka İş
Kuleleri Kule 3 D.1,2,3,4
Ümraniye İstanbul Türkiye
+90 533 21 12 051
info-tr@riskonet.com

Contact

LeSzek Golachowski

Rakowicka 1
31-511 Kraków
Poland
+48 663 336 844
biuro@riskonet.com

Contact

Chris Brits

Unit 9, 4 Homestead Ave
Bryanston Dr, Johannesburg
2191, South Africa
+27 83 456 7424
info-za@riskonet.com